Хрватска останува без уште еден симбол на своето индустриско наследство. По повеќе од еден век работа, компанијата Хромос, која стана „друго име“ за бои и лакови на домашниот пазар, го прекинува производството во Хрватска.
Одлуката ја донесе јапонскиот сопственик, компанијата Кансаи Хелиос, и објави дека производството ќе продолжи во Количево во Словенија и во српскиот град Горњи Милановац, додека во Загреб ќе остане само продажната мрежа, пренесува Index.hr.
Прекинот на производството во Хрватска означува крај на традицијата што започна во 1920 година, во која Хромос беше најголемиот производител на бои, лакови, пластика и смоли во поранешна Југославија. Во средината на 1980-тите, Хромос беше индустриски гигант кој вработуваше околу 4.500 работници. Денес, околу стотина работници работат во фабриката на Загреб Хромоса во Житњак – од кои повеќето ќе ги изгубат своите работни места – додека компанијата Кансаи Хелиос има уште околу шеесет во Хрватска.
„Хромос е бренд со длабока традиција и непроценливо наследство во Хрватска, засновано на децении посветена работа на нашите вработени“, изјави Горан Доленец, директор на компаниите Хромос бои и лакови дд и КАНСАИ ХЕЛИОС Кроатија дд, во соопштение за медиумите.
Од мала работилница до индустриски гигант
Денешниот Хромос потекнува од мала работилница за мешање бои на веледрогеријата Бернард Мостер во 1920 година. Фабриката со околу триесет работници се наоѓала на улицата Радничка, во просториите каде што претходно се наоѓала фабриката за сапуни. Во првата година биле произведени околу 500 тони бои и лакови, со цел да се прошири производството со изградбата на главната фабричка зграда во 1923 година. Во следните години, фабричкиот комплекс бил проширен за уште десет згради.
И производството и бројот на вработени се зголемија – во 1940 година имало 162, а биле произведени повеќе од 1.800 тони боја – додека биле развиени нови технологии и производи, како што се премази за заштита на растенијата. За време на таканаречената фабрика NDH го променила своето име во Индустрија за нафта и лакови, додека по ослободувањето во 1945 година го добила името – Перуника.
Покрај компанијата на Бернард Мостер, Хромос е наследник на традицијата на истоимената компанија за производство на графички бои, која германската компанија „Шпрингер-Молер“ од Лајпциг ја основала во 1923 година во Самобор. Самоборски Хромос произведувал графички бои и боја за ротации, кои се користеле за печатење на сите весници во Југославија во тоа време. Бизнисот одел добро, па кон крајот на 1930-тите години изградиле и фабрика во Земун.
Перуника и Хромос биле споени во 1947 година во една компанија Хромос, хемиска индустрија од Загреб. Вкупно, имале околу 200 работници во фабриките во Загреб и Самобор. Истражувачкиот институт Хромос бил основан во 1955 година и се занимавал со синтеза на полимери.
Индустрискиот развој продолжил со поврзувањето со компаниите „Катран“ и „Плива“ – кои произведувале бои до 1962 година. Во 1964 година, со големо спојување бил создаден Хемискиот комбинат „Хромос – Катар – Кутрилин“, кој станал водечки производител во поранешна Југославија. Во текот на 1970-тите, кон комбинатот се придружиле компаниите „Лабуд“ од Загреб и „Свјетлост“ од Лужани во Славонија.
Најголемиот производител во регионот
Во времето на својот најголем раст, комбинатот Хромос го изградил Графичкиот институт, производствен комплекс во Житњак кој денес се простира на 100.000 квадратни метри, како и неколку други погони и лаборатории. Во 1979 година, тие вработувале околу 3.900 работници, произведувале околу 180.000 тони разни хемиски производи и извезувале во околу дваесет земји, главно во тогашниот Советски Сојуз.
Во текот на 1980-тите, комбинатот Хромос-Катран-Кутрилин со 4.500 работници беше најголемиот производител од ваков вид во регионот, по што следеа словенечките Хелиос и Зорка Шабац од Србија, кои денес работат преку неколку компании.
Во тоа време, на аголот од улиците Вуковарска и Хајцелова била изградена деловната кула Хромос, еден од симболите на источниот дел на Загреб. Изградена е во 1989 година според проектот на архитектите Маријан Туркулин и Петар Вовка. Се смета за последен облакодер изграден во Загреб пред Татковинската војна.
Облакодерот на Хромос е висок 15 ката, односно 60 метри. Тој бил главното седиште на комбинатот Хромос, додека денес во него се сместени канцелариите на неколку десетици компании со околу 600 вработени.
Приватизацијата во 1993 година го подели комбинатот Хромос на 16 независни компании. Четири компании пропаднаа во следните години, додека останатите сè уште работат денес со различни сопственици. Фабриката за смола Хромос работи како дел од групацијата Скот Бадер, додека Хромос д.д. од Самобор произведува графички бои како независна компанија. Поранешната Хромос Арома работи како Ирекс Арома во Јастребарски, додека Хромос Арго, Катран, Кутрилин ТПВ, Комикро, Свјетлост и Хемпел работат нормално.
Земјиште купено од Праљак
Комплексната деловна структура на поранешниот гигант Хромос и приватизацијата во текот на 1990-тите сè уште создаваат конфузија денес за тоа што преживеало од поранешниот индустриски гигант. Приказната за недвижностите во Загреб Хромос е исто така интересна.
Од октомври 1995 до јуни 1996 година, претседател на Управниот одбор на компанијата „Хромос бој и лакови дд“ беше генерал Слободан Праљак од Хрватската армија, подоцна осуден во Хаг. Затоа продажбата на земјиште со површина од 27.000 квадратни метри на компанијата „Октавијан д.о.о.“ во 1999 година, чиј сопственик беше Слободан Праљак, привлече големо внимание од јавноста. Земјиштето беше продадено за четири милиони и 400.000 германски марки, а денес на него има деловен центар.
Во извештајот на Државната ревизија од 2003 година се наведува дека земјиштето е платено за помалку од проценетата вредност: „За време на процесот на конверзија, наведениот имот е проценет на 5.198.383 германски марки, а трошоците за стекнување на дополнителни 1.137 м2 изнесуваа 1.102.039 германски марки, што е вкупно 6.300.422 германски марки. Наведениот имот е продаден за 1.900.422 германски марки помалку во споредба со проценетата вредност и трошоците за стекнување на дополнителната површина.“
Продажба на Хелиос и крај
Во 2001 година, компанијата „Хромос бои и лакови“ од Житњак, Загреб, беше продадена на „Хелиос“ од Домжал – поранешниот главен конкурент на пазарот. Не е познато колку изнесуваше тоа преземање, но медиумите проценуваат дека вредноста на преостанатите средства на боите и лакови „Хромос“ во тоа време изнесувала 15 милиони евра.
Познато е дека „Хелиос“ ги купил акциите на малите акционери и стекнал сопственост врз фабриката, брендовите и патентите. Во 2017 година, австриските сопственици, „Ринг Интернешнл Холдинг“, го продале „Хелиос“ на јапонската компанија „Кансаи Пејнт“ за 572 милиони евра.
Приказната за пропаѓањето на комбинатот Хромос и неодамнешното затворање на производството на најголемата компанија што произлезе од нејзината трансформација е интересен дел од историјата на приватизацијата и пропаѓањето на националната индустрија. Боите и лаковите Хромос – компанија што ја заврши последната деловна година со профит – станува трговец на големо по 106 години. Како оној од кој Бернард Мостер направи фабрика во 1920 година.
