Двопартиска и дводомна група американски пратеници врши притисок за построги мерки против она што го опишуваат како пад на демократијата, корупцијата и растечкото влијание на Русија, Кина и Иран во Србија, само неколку недели пред вонредните парламентарни избори што би можеле да го променат политичкиот пејзаж на земјата.
Сенаторите Чак Грасли (републиканец од Ајова) и Ричард Блументал (демократ од Конектикат), заедно со претставниците Џо Вилсон (републиканец од Јужна Каролина) и Вилијам Китинг (демократ од Масачусетс), го предложија Законот за поддршка на владеењето на правото, градење институционална правда и одговорност, познат и како Закон за СРБИЈА, пишува Радио Слободна Европа.
Овој законски предлог би го условил доделувањето дополнителна американска помош за Србија со претседателска потврда дека Белград постигнал „значаен и траен напредок“ во однос на судската одговорност, слободата на медиумите и усогласеноста со надворешната и безбедносната политика на Европската Унија и НАТО.
Тој, исто така, би поддржал воведување санкции против лица вклучени во корупција, сериозни кршења на човековите права или обиди за поткопување на демократските институции и регионалната стабилност.
Предлог-законот доаѓа во време кога Србија се подготвува за вонредни парламентарни избори на 25 октомври, по повеќе од две години студентски и граѓански протести и во услови на растечка загриженост за состојбата на владеењето на правото, независноста на судството, слободата на медиумите и нивото на корупција.
Во текстот на законскиот предлог конкретно се споменува реакцијата на владата на протестите, како и падот на настрешницата на железничката станица во Нови Сад во ноември 2024 година.
Српскиот претседател Александар Вучиќ поднесе оставка од претседателската функција на 27 септември, со што се подготви теренот за евентуален премин на премиерската функција доколку неговата владејачка партија победи на октомвриските избори, според придружниот материјал на овој законски предлог.
Влијанието на Русија, Кина и Иран
Предлог-законот во голема мера се фокусира на односите на Србија со Русија и Кина и бара детална проценка од страна на американските служби за нивните политички, економски, енергетски и безбедносни врски со Белград.
Иницијативата доаѓа откако министер од српската влада отпатува во Техеран во јули за да присуствува на погребот на поранешниот ирански врховен лидер Али Хамнеи, придружувајќи им се на руската и кинеската делегација на настан каде што не беа претставени повеќето европски влади.
„Србија игра клучна улога во зачувувањето на мирот и безбедноста на Западен Балкан. Од клучно значење е да се спречи Русија, Кина или Иран да стекнат влијание во Србија и да го дестабилизираат регионот“, изјави сенаторот Грасли. Тој додаде дека законскиот текст вклучува мерки за одговорност, како што се санкции, со цел да се поттикне враќањето на Србија кон силна демократија.
Сенаторот Блументал истакна дека односите меѓу САД и Србија треба да се темелат на „заеднички демократски вредности“ и посветеност на борбата против автократијата.
„Откако дојде на власт, сегашната влада во Србија ги продлабочи своите врски со Владимир Путин и Си Џинпинг“, забележа Блументал, додавајќи дека овој закон ќе ѝ обезбеди на американската администрација нови механизми за санкционирање на оние што овозможуваат назадување на демократијата.
Вилсон, републиканскиот копретседател на Хелсиншката комисија, кој заедно со Китинг го испрати законот до Претставничкиот дом, за Радио Слободна Европа (RSE) на 2 септември изјави дека е благодарен за двопартиската и дводомната поддршка.
„Конгресот е обединет во својот став дека граѓаните на Србија заслужуваат слободни и фер избори“, рече Вилсон. „Србија е стратешки и културно важна земја што може да придонесе за мирен и просперитетен регион, но прво мора да се обноват демократијата и владеењето на правото.“
Предлог-законот, исто така, ќе бара од Стејт департментот да продолжи да учествува во стратешкиот дијалог меѓу САД и Србија и да создаде поширока стратегија за ангажман на САД со Белград. Законот би истекол пет години по неговото стапување во сила.
Експерти: „Притисокот е важен“
Дали оваа мерка ќе успее да го промени однесувањето на Александар Вучиќ е помалку сигурно.
Ивана Страднер, истражувачки соработник во Фондацијата за одбрана на демократијата (FDD), изјави за RSE на 2 октомври дека не очекува Вучиќ да го промени својот пристап.
„Вучиќ нема да го промени своето однесување, без разлика што ќе се случи“, рече Страднер. „Тој ќе продолжи да ги спроведува сопствените политики, чија главна цел е да остане на власт што е можно подолго.“
Сепак, таа истакна дека оваа иницијатива на Конгресот може да испрати важна порака до опозицијата и граѓанското општество во Србија. „Ова е исклучително важно бидејќи испраќа многу јасна порака до опозицијата дека Америка внимателно ги следи потезите на Вучиќ“, изјави Страднер.
Тој верува дека Вашингтон треба да воведе санкции против лица блиски до режимот на Вучиќ кои им се закануваат на поединци и придонесуваат за регионална дестабилизација. Таа, исто така, ги повика САД и нивните сојузници јавно да ги разоткријат сите обиди за манипулирање со изборите и, каде што е соодветно, однапред да ги декласификуваат информациите за таквите активности.
Страднер ја опиша надворешната политика на Александар Вучиќ како фундаментално усогласена со Русија, Кина и Иран, додавајќи дека неговата влада сè уште се потпира на европските фондови и легитимитетот што го добива од САД.
Оливија Олсон, соработник на проектот во Европскиот центар на Атлантскиот совет, истакна дека времето на оваа иницијатива е особено значајно.
„Со оглед на тоа што изборите во Србија се на 25 октомври и дека постои вистински моментум зад опозициската „Студентска листа“, Вучиќ е фокусиран на домашната политика, додека неговата владејачка Српска напредна партија се стреми да го продолжи своето повеќегодишно владеење“, изјави Олсон за РСЕ/РЛ.
Таа истакна дека односите на Вучиќ со Вашингтон историски биле најблиски со извршната власт, посочувајќи го новиот стратешки дијалог меѓу САД и Србија и интересот на администрацијата на Трамп за изложбата ЕКСПО 2027 во Србија како главни точки на досегашните односи.
„Законот за СРБИЈА е значаен бидејќи е двопартиски“, рече Олсон. „Овој законски предлог покажува дека обете партии ја следат ситуацијата во Србија независно од ставот на Белата куќа.“
Илва Таре, виш истражувачки соработник во Европскиот центар на Атлантскиот совет, го нарече моментот на предлагање на законот „пресуден“.
Овој закон претставува „редок дводомен и двопартиски сигнал“ што доаѓа три недели пред изборите, рече таа. Ова ќе биде прв пат, по повеќе од две години континуирани протести, изборниот список на студентското движење да им биде претставен на гласачите.
Таре додаде дека тврдењата на демонстрантите за заробување на државата, длабока корупција и пад на демократијата сега ќе бидат ставени на тест на гласачките кутии, додека САД, ЕУ и другите меѓународни набљудувачи очекуваат слободен и фер изборен процес.
Сепак, таа предупреди дека самиот закон веројатно нема веднаш да го промени однесувањето на Вучиќ.
„Дали овој закон ќе го промени однесувањето на Вучиќ? Верувам дека тоа нема да се случи преку ноќ, дури ни без внатрешен и надворешен притисок“, заклучи Таре.
