На денешен ден пред 15 години, на 20 октомври 2011 година, Моамер Гадафи, кој владееше со Либија 42 години, беше убиен во Сирт. Тој беше заробен од бунтовниците додека се криеше во одводна цевка, неколку часа откако НАТО го бомбардираше конвојот што го користеше за да избега од опколениот град.
Гадафи е роден во 1942 година во близина на Сирт, во бедуинско семејство. Како 27-годишен офицер, тој предводеше бескрвен воен удар на 1 септември 1969 година, во кој беше соборен кралот Идрис. Оттогаш, тој владееше без избори и без официјална државна функција, со титулата „водач на револуцијата“.
Полковникот кој владееше четири децении
Тој ги собра своите политички идеи во Зелената книга. Ја прогласи Либија за „џамахирија“, држава наводно управувана од народот преку комитети, додека всушност целата моќ беше во негови раце. Ги користеше приходите од нафтата за социјални програми, но и за финансирање на вооружени групи низ целиот свет.
Западот го сметаше за еден од главните спонзори на тероризмот со децении. Најсериозното злосторство поврзано со неговиот режим е бомбардирањето на авион над Локерби, Шкотска, во 1988 година, во кое беа убиени 270 лица. Во 2003 година, Либија ја презеде одговорноста за нападот и се откажа од својата програма за оружје за масовно уништување, по што односите со Западот се подобрија.
Зошто народот се побуни?
Незадоволството се натрупуваше со години. Режимот апсеше и убиваше политички противници, медиумите беа под целосна контрола, а нафтеното богатство не стигна до мнозинството граѓани, особено на истокот од земјата, што Гадафи го занемаруваше со години.
Поводот се појави на почетокот на 2011 година, со бранот на Арапската пролет. Откако протестите ги соборија претседателите на Тунис и Египет, адвокатот Фати Тербил, кој ги застапуваше семејствата на затворениците убиени во затворот Абу Салим во 1996 година, беше уапсен во Бенгази кон средината на февруари. Апсењето предизвика протести, а 17 февруари беше прогласен за „ден на бес“.
Гадафи им одговори на демонстрантите со сила и ги нарече „стаорци“, а протестите се претворија во вооружен бунт. Бунтовниците го презедоа Бенгази и го формираа Националниот преоден совет (НТС) кон крајот на февруари.
Од интервенцијата на НАТО до падот на Триполи
Кога силите на Гадафи се движеа кон Бенгази, Советот за безбедност на ОН ја усвои Резолуцијата 1973 на 17 март 2011 година, со која се воведе зона на забранети летови и се одобри заштита на цивилите. Воздушните напади започнаа два дена подоцна, а командата врз операцијата наскоро ја презеде НАТО.
Во јуни, Меѓународниот кривичен суд издаде налог за апсење на Гадафи за злосторства против човештвото. Со поддршка на НАТО, бунтовниците влегоа во Триполи во август и го окупираа комплексот Баб ал-Азизи на Гадафи. Гадафи избега и се засолни во својот роден Сирт, кој неговите сили го бранеа до октомври.
20 октомври 2011 година
Утрото на 20 октомври, Сирт беше речиси целосно опколен. Како што подоцна откри „Хјуман рајтс воч“ (ХРВ), синот на Гадафи, Мутасим, кој ја водеше одбраната на градот, им нареди на најблискиот круг соработници, преостанатите војници и некои цивили да го напуштат последниот дел од градот под нивна контрола во конвој од околу 50 вооружени возила. Гадафи, началникот на армијата Абу Бакр Јунис Џабр и неговиот шеф за безбедност Мансур Дао беа во конвојот.
Околу 8:30 часот наутро по локално време, авионите на НАТО го нападнаа конвојот западно од градот. Според американските претставници, нападот го извршиле француски борбени авиони и американско беспилотно летало. Десетици поддржувачи на Гадафи беа убиени, а многу возила беа уништени покрај патот.
Гадафи преживеа. Тој избега пеш со неколку телохранители и се скри во две бетонски одводни цевки под патот. Таму го пронајдоа борци на милицијата од Мисрата, град што силите на Гадафи го држеа под опсада со месеци.
Снимките од мобилен телефон, кои брзо станаа вирални, го прикажуваат како е фатен жив. Крвав и збунет, опкружен со лути борци, бил претепан и злоставуван. Набргу потоа бил мртов.
Преодната влада тврдеше дека Гадафи бил убиен во вкрстен оган додека бил транспортиран во Мисрата. ХРВ објави истиот ден, една година подоцна, дека веројатно бил погубен откако бил заробен. Според истиот извештај, милициите погубиле најмалку 66 заробени членови на конвојот, а Мутасим бил заробен жив, префрлен во Мисрата и убиен таму. Истрагата на ОН не успеа да ја утврди точната причина за смртта на Гадафи.
Телото на Гадафи беше транспортирано во Мисрата и изложено во камион-ладилник со денови, каде што илјадници луѓе дојдоа да го видат. Тој и Мутасим беа погребани на 25 октомври на тајна локација во пустината. На 23 октомври, Преодниот совет прогласи ослободување на Либија.
Сепак, падот на Гадафи не донесе стабилност. Либија е сè уште поделена меѓу спротивставени влади и вооружени групи. Саиф ал-Ислам, синот кој се сметаше за можен наследник, беше убиен во Либија во февруари оваа година.
