Американскиот претседател Доналд Трамп бара начин повторно да го отвори Ормутскиот теснец и да ги ограничи нуклеарните амбиции на Иран, додека Вашингтон и Техеран се чини дека преговараат.
Вашингтон има тенденција да ги гледа преговорите со Иран низ призмата на моќта, а Техеран низ призмата на поседувањето.
Главната цел на Вашингтон е да го принуди Иран да попушти под притисокот на санкциите, додека целта на Техеран е да ги принуди САД да ги запрат нападите.
Аналитичарот на CNN, Брет МекТурк, двапати во последните 20 години бил вклучен во долготрајни преговори со Иран за ослободување на американски заложници држени во озлогласениот затвор Евин во Техеран.
„Преговорите со заложници ги уништуваат предностите на моќта. Иран го разбира тоа. Затоа Техеран, од револуцијата во 1979 година, постојано ги користи заложниците како адут за преговарање со САД. Како дипломат што ја претставува најмоќната земја во светот, немав ништо во свои раце за да го надминам нерамнотежата на масата. Моите колеги поседуваа нешто што го сакавме, а тоа беа луѓе, и тие ќе се држат до тоа сè додека не бевме подготвени да платиме соодветна цена“, рече МекТурк.
Потоа додаде дека моќта е помалку важна од поседувањето.
„Освен операцијата за спасување на заложниците, Вашингтон не можеше ништо друго освен да ги плати договорените цени. Времето беше во рацете на Иранците. Нивната стратегија беше да чекаат додека заложниците страдаат, а притисокот врз Вашингтон растеше за да обезбеди нивно ослободување. На овој начин, иранското влијание се зголемуваше со текот на времето и тие беа свесни за тоа“, додава аналитичарот.
Трампова картичка – замрзнати средства
Во септември 2023 година, САД постигнаа договор со Иран за ослободување на петмина Американци неправедно затворени во затворот Евин. Разговорите траеја со месеци. Пробивот дојде откако САД се согласија да ослободат неколку Иранци кои беа затворени, по соодветна постапка и пресуди, во американските затвори, заедно со трансфер на шест милијарди долари од Јужна Кореја во Катар
„Шест милијарди долари беа на ограничени сметки достапни на Иран само за несанкционирани хуманитарни трансакции. Иран инсистираше средствата да бидат преместени од Сеул во Доха, каде што ќе биде полесно достапни. Како дел од договорот, САД воспоставија механизми за надзор преку Министерството за финансии за да се осигурат дека нема пренасочувања и дека тие се трошат само на несанкционирана стока. Како дел од тимот што го координираше овој сложен аранжман, ги објаснив неговите придобивки во тоа време во интервју со новинарот на „Вашингтон пост“, Џејсон Резајан. Џејсон беше уште еден поранешен заложник што успеавме да го ослободиме десет години претходно“, се сеќава МекТурк.
Три недели подоцна, на 7 октомври 2023 година, Хамас масакрира 1.200 Израелци и киднапираше 251 заложник. Врховниот лидер на Иран јавно ги пофали нападите додека се одвиваа. Вашингтон одговори со повторно одбивање на пристап до катарските средства, статус кво што останува до ден-денес.
Истиот прирачник
Денес, се чини дека Иран следи слична стратегија, само во многу поголем обем. Овој пат, нивни заложник не се американските граѓани, туку една од најважните „економски артерии на светот“, имено Ормутскиот теснец.
Ормутскиот теснец се справува со приближно една петтина од глобалната трговија со нафта. Иран ефикасно го контролира преку закана и употреба на сила, користејќи ракети и беспилотни летала и воспоставување на она што го нарекува нов орган предводен од Иран за мерење на влезот и излезот.
Фотографија: Shutterstock/FoxPictures
„ За Иран, ова е поседување. Сега има нешто што САД, па дури и остатокот од светот го сакаат. И нема да се откаже од него освен ако и сè додека Америка не плати претерана цена. Во очите на Техеран, теснецот сега стана највредниот заложник што некогаш го поседувал “, рече МекТурк.
Сето ова го откри Фред Плејтген од Си-Ен-Ен во интервју со Мохсен Резаи, воениот советник на новиот врховен лидер на Иран.
Резаи рече дека теснецот останува затворен сè додека Вашингтон не ослободи 24 милијарди долари замрзнати ирански средства.
„Мора да ги ослободите. Ако Трамп сериозно ги сфаќа преговорите… овие 24 милијарди долари се тест за доверба. Тоа е тест што Америка мора да го положи“, рече Резаи во претходно споменатото интервју.
Неговата формула е едноставна – дајте ни пари или нема да го добиете она што го сакате и она што го поседуваме.
Сумата што ја бара Резаи ги вклучува шесте милијарди долари што се во срцето на договорот за заложници од 2023 година. За Иран, сегашните преговори изгледаат како уште еден заложнички договор, освен што овој пат заложник е глобалната економија, а почетната побарувачка е четири пати поголема.
Границите на американското влијание
Администрацијата се обиде да го промени влијанието на Иран со сопствен економски притисок. Со запирање на извозот на иранска нафта преку блокирање на иранските пристаништа, Трамп се обиде да создаде трошоци што ги надминуваат сите придобивки што Техеран верува дека би можел да ги извлече од продолжениот застој.
„Стратегијата е логична. Економското влијание во Иран ќе се зголеми во текот на наредните недели и месеци. Според повеќето индикатори, земјата е на работ на економски колапс со хиперинфлација и губење на милијарди долари приходи потребни за исплата на платите на владата“, објаснува Мектурк.
Сепак, економската болка и страдање на иранскиот народ веројатно нема да ги поттикне новите лидери во Техеран.
Резаи претставува тврдокорна сила во Исламската Република, а неговиот поглед на светот сега се чини дека е во пораст во Техеран, заедно со Ахмад Вахиди, новиот шеф на Корпусот на Исламската револуционерна гарда, кој тврди дека го контролира пристапот до теснецот. Ова се лидерите кои буквално сега донесуваат одлуки.
Иран го изврши својот прв ракетен напад врз Израел во неделата откако започна прекинот на огнот на почетокот на април , што означува нова ескалација по неколкунеделни преговори.
„Техеран верува дека Трамп не може да го издржи макроекономскиот притисок наметнат врз светот подолго отколку што Иран може да го издржи притисокот од американската блокада. Повторените предвидувања на Трамп дека договорот е блиску можат само да го зајакнат верувањето на Иран дека на Трамп му е потребен договор поитно отколку на Техеран. Воено, САД сè уште би можеле да се обидат да ја наметнат својата контрола и да обезбедат меѓународна рута низ теснецот. Се шпекулираше за Проектот Слобода Плус, но Иран се заканува дека ќе возврати дури и ако блокадата на САД едноставно остане на сила“, објаснува аналитичарот на CNN.
Резаи претходно за Си-Ен-Ен изјави дека ако „морската блокада не биде укината, ќе ја продолжиме војната во Индискиот Океан, теснецот Баб ел Мандеб, Црвеното Море и Средоземното Море“.
„Со други зборови, ако се обидете да се борите против нас, ќе земеме уште заложници. Протокот Баб ел-Мандеб контролира речиси 10% од целата поморска трговија“, рече тој.
Издржи, признај или бори се.
Поради ова, преговорите се заглавени и нема никаков пробив на повидок. Прашањето во Вашингтон е кога би можел да се склучи договорот по размената на пораки преку посредници. Прашањето во Техеран е едноставно дали Трамп ќе ја плати цената што ја бараат.
Тоа е класична динамика на преговори со заложници.
За Вашингтон, трите опции остануваат онакви какви што беа со недели:
Одржување – Стремежот да се преживее макропритисокот и растечките цени на бензинот, додека економската болка во Техеран се влошува до некоја далечна и неизвесна точка на пресврт.
Признај – Плати почетна цена од милијарди на Иран во замена за враќање на статус квото од пред војната – понижувачко повлекување за Трамп со оглед на целите што ги наведе на почетокот.
Борба – Барање воена контрола врз Протокот и продолжување на големите операции во Иран, со ризик Техеран потоа да се обиде да ја прошири војната на други фронтови.
За Техеран, пресметката е поедноставна – задржи ги средствата и почекај.
Дилемата е да се преговара со страната која поседува што сакате назад. Освен ако и сè додека не се промени влијанието, Иран нема евтино да се предаде и преговорите ќе останат какви што се денес – во ќорсокак.
