ЕУ моментално разгледува општи мерки за енергетската криза, но тие не се дизајнирани специјално за авиокомпаниите.
Затворањето на Ормутскиот теснец поради војната меѓу САД, Израел и Иран го преполови глобалното снабдување со нафта, а авиокомпаниите се соочуваат со парадокс што би можел да ја преобликува индустријата каква што ја знаеме – горивото стана многу скапо, а надуените цени ја задушуваат побарувачката што требаше да ја спаси.
Цената на млазното гориво во февруари беше околу 96 долари за барел. До 20 март, скокна на 197 долари – повеќе од двојно зголемување за само еден месец. Дури и за време на избувнувањето на војната во Украина во 2022 година, млазното гориво не достигна таков врв. Тој скок директно се преведува во огромни трошоци: горивото за Боинг 737-800, кое чинеше околу 17.000 долари на 27 февруари, чинеше повеќе од 27.000 долари една недела подоцна.
Според „Бизнис инсајдер“, дваесетте најголеми авиокомпании изгубиле околу 53 милијарди долари пазарна вредност од почетокот на војната. Пред почетокот на конфликтот, авиоиндустријата предвидуваше рекордна добивка од 41 милијарда долари оваа година. Извршниот директор на „Јунајтед ерлајнс“, Скот Кирби, објави откажување на околу пет проценти од закажаните летови во првата фаза.
„Реалноста е дека цените на горивото за авиони се зголемија повеќе од двојно во последните три недели и не знаеме како ќе се одвиваат работите“, им напиша тој на вработените. Доколку високите цени продолжат, годишните трошоци на компанијата ќе пораснат на милијарди долари.
Совршената бура
Ригас Доганис, претседател на Групацијата за управување со авиокомпании, вели дека се плаши оти многу компании нема да можат да ја издржат ситуацијата.
„Авиокомпаниите се соочуваат со егзистенцијален предизвик. Тие ќе мора да ги намалат цените за да стимулираат зголемена побарувачка, додека повисоките трошоци за гориво ги туркаат кон повисоки цени. Совршена бура.“
Аналитичарите на „Дојче банк“ одат уште подалеку: „Без краткорочна помош, авиокомпаниите ширум светот би можеле да бидат принудени да приземјат илјадници авиони, додека финансиски најслабите превозници би можеле да ги прекинат операциите“.
Не е само прашање на цена, туку и на физичка достапност на гориво. Патрик Пуџан, извршен директор на „ТоталЕнергс“, предупреди дека недостигот веќе се шири од Азија кон Европа: „Кризата навистина почнува да влијае на клиентите. Сè ќе зависи од тоа колку долго ќе трае овој конфликт. Може да имаме многу, многу драматични последици.“
За европските патници кои планираат одмор, пораките се загрижувачки. Кентон Џарвис, извршен директор на easyJet, предупреди:
„Сигурен сум дека ќе летаме уште една или две недели. Веројатно три. Дали сум сигурен четири недели? Никој не може да ми каже што да очекувам, а летото е пред врата.“
Поскапи билети
Аналитичката фирма OAG објави дека глобалните цени на билетите во првите два месеци од 2026 година се веќе за 24 проценти повисоки во споредба со истиот период од претходните години. На популарните туристички рути, патниците можат да очекуваат зголемување на цените од 10 до 20 проценти, а најизложени се оние кои купуваат билети непосредно пред летот.
Американскиот претседател Доналд Трамп им порача на земјите кои не сакаат да му се придружат во борбата против Иран дека „не можат да добијат гориво за авиони поради Ормускиот теснец“ и дека „одат да си ја земат сопствената нафта“.
Европските одговори се нееднакви. Многу држави ги намалуваат даноците на гориво или поставуваат фиксни цени во кои апсорбираат дел од трошоците. ЕУ моментално разгледува општи мерки за енергетската криза, но тие не се дизајнирани специјално за авиокомпаниите. Европската комисија им сигнализираше на земјите-членки да се подготват за долгорочни нарушувања на енергетскиот пазар и размислува за повторно воведување алатки од 2022 година, како што се ограничувања на цените на енергијата или намалување на даноците. Комесарот за енергетика, Ден Јергенсен, отиде чекор понатаму со контроверзен предлог Европејците да патуваат помалку и да летаат помалку за да заштедат гориво.
Авиоиндустријата ги преживеа нафтените кризи од 1970-тите, колапсот по 11 септември и пандемијата во 2020 година. Секој пат, таа се адаптираше.
Оваа криза варира во обем и сложеност: рутите се блокирани, горивото е оскудно, а сметките веќе доаѓаат. За европски турист кој планира да оди на одмор со авион, пораката е јасна – билетите ќе бидат поскапи, летовите ќе бидат помалку, а крајот на неизвесноста е далеку.
