Европа се приближува кон зимата со резерви на гас на значително пониски нивоа отколку во претходните години, додека војната и нарушувањата на Блискиот Исток ги прават испораките на течен природен гас (ЛНГ) поскапи и неизвесни.
Европската комисија ги предупреди земјите-членки дека резервите на гас остануваат на „екстремно ниски“ нивоа, по жешкото и суво лето кое ја зголеми употребата на гас за производство на електрична енергија и ја намали количината достапна за полнење на подземните резерви, објавува „Телеграф“.
Во меѓувреме, глобалниот пазар на гас е погоден од американско-израелската војна против Иран, што нагло го намали протокот на течен природен гас, или LNG, низ стратешкиот Ормузски теснец. Протокот падна на само 15 до 25 проценти од нивоата пред војната.
Притисокот беше дополнително зголемен во понеделник кога Катар објави дека ќе ја продолжи вишата сила за испораките на течен природен гас (ЛНГ) до клиенти во Азија и Европа за уште еден месец. Се очекува испораките до Европа да продолжат во декември.
Колку гас има во европските резерви?
Според правилата на ЕУ, земјите-членки мора да ги наполнат резервите на гас пред зимата, обично во подземни структури како што се исцрпени гасни полиња или пештери за сол.
По руската инвазија на Украина во 2022 година, стандардната цел беше резервите да достигнат 90 проценти до 1 ноември.
Но, поради наглиот пораст на цените на гасот и неизвесноста во снабдувањето, Европската комисија им даде на земјите поголема флексибилност, дозволувајќи целта да се намали на 75-80 проценти, за да можат државите да избегнат брзи купувања по многу високи цени.
Европскиот комесар за енергетика, Ден Јергенсен, ги повика владите да ја искористат оваа флексибилност за да го намалат притисокот врз цените и трошоците за полнење на резервите.
Девет земји од ЕУ – Кипар, Естонија, Финска, Грција, Ирска, Литванија, Луксембург, Малта и Словенија – немаат сопствен капацитет за складирање на гас. Поради оваа причина, тие мора да имаат договори за солидарност со други земји за да се обезбеди снабдување.
Дали Европа е во опасност да остане без гас?
Засега, не. Јергенсен изјави дека нема непосреден ризик за безбедноста на снабдувањето, нагласувајќи дека ситуацијата е многу различна од кризата од 2022 година.
Сепак, моменталните залихи се помали од тогаш. На 13 септември, просечното ниво на исполнетост во ЕУ беше околу 70 проценти.
Некои од најниските нивоа се забележани во Латвија со 47,1 процент, Холандија со 52,1 процент и Германија со 55,6 проценти.
Споредбата со 2022 година ја покажува разликата: во ноември истата година, резервите на ЕУ достигнаа 94,9 проценти, додека на крајот од годината беа 83,4 проценти.
Сепак, германското Министерство за економски работи и енергетика соопшти дека не очекува недостиг на гас во текот на зимата.
Поцелосна проценка се очекува на 8 октомври, кога се очекува ENTSO-G, европската организација на оператори на системи за пренос на гас, да ја објави својата зимска прогноза за снабдување.
Што се случува со цените?
Ниските резерви и неизвесната понуда директно се претвораат во повисоки цени.
Пред ескалацијата на конфликтот на Блискиот Исток, европските референтни договори за гас, холандскиот TTF, се тргуваа по околу 30-31 евро за мегават-час.
Сега цената е околу 72-74 евра/MWh, повеќе од двојно, додека на почетокот на септември имаше привремено зголемување над 80-89 евра/MWh.
Колку е помал резервоарот за гориво пред зимата, толку поскапо станува неговото полнење, особено кога Европа се натпреварува со азиските купувачи за истите товари на течен природен гас.
Холандскиот министер за клима, Стиентје ван Велдховен, апелираше до ЕУ да ги укине задолжителните цели за пополнување на резервите кога ќе истечат сегашните правила во 2027 година.
Холандската компанија „Гасуни“ исто така предупреди на зголемена зависност од меѓународните испораки и повика на подготовки за криза што би можела да трае неколку месеци.
Најлошо сценарио: гасот се претвора во енергетска криза
Најпроблематичното сценарио би било комбинација од многу студена зима со континуирани прекини во Ормутскиот теснец.
Аналитичарите предупредуваат дека во таква ситуација глобалните цени на течниот природен гас би можеле значително да се зголемат, принудувајќи ја Европа уште поагресивно да се натпреварува со азиските пазари, особено за американскиот гас.
Проблемот нема да биде ограничен само на греењето на домовите. Гасот игра важна улога во производството на електрична енергија во Европа. Доколку снабдувањето се намали, електраните на гас би можеле да произведуваат помалку енергија, зголемувајќи ги цените на електричната енергија и ставајќи поголем притисок врз мрежата.
Роналд Пинто, аналитичар во „Кплер“, рече дека во моментов не се очекува недостиг на гас, но таквата ситуација би имала силни последици врз пазарот на енергија.
Според него, во зима гасот често ја одредува маргиналната цена на електричната енергија, па затоа неговиот недостаток би можел да предизвика нагло зголемување на TTF и, следствено, на цените на електричната енергија низ цела Европа.
Ризикот би бил уште поголем ако недостигот на гас се совпадне со ниски температури и слабо производство на енергија од ветер.
За ЕУ, оваа криза доаѓа во особено тешко време. Европските влади веќе користеа намалувања на даноците, субвенции и други мерки за да ги ограничат растечките сметки за енергија, а воедно се соочуваат со притисоци врз јавните финансии.
Доколку ситуацијата се влоши, Европската комисија би можела повторно да ги воведе заедничките купувања на гас, механизам што се користеше за време на енергетската криза во 2022 година за зголемување на преговарачката моќ на земјите-членки и обезбедување подобра распределба на снабдувањето.
Францускиот претседател Емануел Макрон веќе побара од Брисел повторно да го разгледа овој механизам.
